Identyfikacja i rozwiazywanie ograniczeń przyszłego postępu w IoT
Z pewnego punktu widzenia, IoT jest jak góra lodowa. Podczas gdy wszyscy z łatwością dostrzegamy widoczne aspekty IoT, takie jak automatyzacja domów i biur, inteligentne gadżety i urządzenia noszone, infrastruktura kryjąca się za tym wszystkim jest czymś znacznie większym. W istocie, prawdziwy potencjał IoT wynika z dotąd nierealnych do wdrożenia możliwości skalowania rozwiązań. Coraz bardziej szczegółowe dane i wiedzę można pozyskać z ogromnych sieci czujników, które zasilają danymi chmurę obliczeniową, a która to analizuje zbierane informacje.
Jednakże te nowe, oparte o IoT i niespotykanie wielkie możliwości, tworzą równie nowe problemy logistyczne i związane z komercjalizacją rozwiązań. O ile organizacje tak duże jak IBM, Intel, czy niekiedy instytucje rządowe mają zasoby, które pozwalają zrealizować takie projekty, większość firm po prostu nie jest wystarczająco duża, by poradzić sobie z takimi wdrożeniami samodzielnie.
W niniejszym artykule przyglądamy się wyzwaniom, z którymi będą musiały się zmierzyć organizacje zajmujące się projektami IoT w dużej skali oraz te, których klienci życzą sobie dostępności dużych zasobów na potrzeby projektów IoT. Przeglądamy też powstające obecnie rozwiązania, które mają być odpowiedzią na omawiane problemy. Kluczowym aspektem jest rola, jaką inicjatywy rządowe i miejskie mogą odgrywać podczas łączenia ze sobą organizacji, które normalnie by ze sobą nie współpracowały.
Następnie omówimy równie ważne i związane z tymi zagadnieniami tematy, takie jak technologie które mogą umożliwić realizację dużych projektów IoT.

Ilustracja 1. Liczba firm z ponad 50 tysiącami połączonych ze sobą urządzeń podwoiła się w ciągu ostatnich 12 miesięcy; źródło: badanie przeprowadzone przez Vodaphone, opublikowane w czasopiśmie Manufacturer (29 września 2017 r.).
Wyzwania stojące przed rozwojem IoT
Sinan Ozmen z firmy IoT Solutions and Services opisał liczne bariery, jakie stoją przed osobami wdrażającymi usługi IoT w dużej skali. Wśród nich wymienia niedobór wykwalifikowanych programistów, brak kompatybilności i standaryzacji systemów, zależność od dostawców poszczególnych produktów i związane z tym wszystkim wysokie koszty. Oprócz tego, niektóre z aspektów IoT, wliczając w to wszechobecną komunikację, skalowalność, kompatybilność z innymi urządzeniami, bezpieczeństwo oraz konserwacja i zapewnienie wsparcia wymagają wysoce specjalistycznych i zaprojektowanych pod kątem konkretnego wdrożenia rozwiązań.
Wszystkie fazy opracowywania systemów IoT, począwszy od pomysłu, a kończąc na komercyjnym wdrożeniu, są pełne wyzwań i zależą od dużej grupy uczestników tych procesów. Wśród nich można wyróżnić programistów, dostawców usług, dostawców infrastruktury, operatorów, twórców sprzętu, integratorów i – co najważniejsze – użytkowników końcowych. Interakcje pomiędzy poszczególnymi z nich, jakie występują w trakcie budowania komercyjnych rozwiązań IoT są obecnie bardzo skomplikowane.
Wielu dostawców platform i rozwiązań oferuje jedynie jeden z elementów infrastruktury – czasem jest to łączność, czasem zarządzanie urządzeniami, innym razem zarządzanie aplikacją, przechowywanie danych, mechanizmy bezpieczeństwa, lub analiza danych. To czego brakuje, to centralna platforma, która jednoczy i integruje te wszystkie, różnorodne rozwiązania. Osiągnięcie takiego stanu jest utrudnione przez ogromną liczbę dostawców komponentów i brak standardów, co powoduje że integracja elementów sprzętowych i programowych ekosystemu IoT jest utrudniona oraz występują problemy z ich kompatybilnością.
Ogromna liczba urządzeń końcowych również przyczynia się do pewnego problemu. Aplikacje IoT opierają się na zbieraniu, przechowywaniu i analizie danych w chmurze, a następnie na podejmowaniu decyzji również w środowisku chmurowym. To wszystko powoduje generowanie bardzo dużego ruchu, wymagającego dużej przepustowości oraz mocy obliczeniowej, jakie obecnie w wielu przypadkach nie są dostępne.
Kolejnym poważnym problemem jest bezpieczeństwo. Bezpośrednie połączenie węzłów z chmurą tworzy podatność systemu, który przetwarza zarówno dane osobiste pojedynczych użytkowników, jak i analizuje te treści jako Big Data, w skali korporacyjnej. Zcentralizowany system zbierania i gromadzenia danych może posłużyć do ujawnienia krytycznych, prywatnych i chronionych danych użytkowników, tworząc podatności i zagrażając bezpieczeństwu informacji. Dostawcy usług IoT muszą zmodyfikować systemy przechowywania i ochrony danych, jednocześnie czyniąc dane dostępnymi, szczególnie dla kluczowych branż, takich jak ochrona zdrowia i finanse.
W artykule w magazynie CMS Wire, zatytułowanym „Siedem wielkich problemów z IoT” omówiono tekst zatytułowany „Wpływ IoT na centra danych”, jaki przygotowała firma badawcza Gartner. Porusza on wcześniej wspomniane problemy rozmiarów i bezpieczeństwa danych oraz wskazuje, jak centra danych mogą zmierzyć się z tymi wyzwaniami. Łącza ze Światem istniejących już centrów danych zostały zaprojektowane pod kątem umiarkowanego zapotrzebowania na przepustowość, typowego dla technologii z przed epoki IoT. Tymczasem IoT dramatycznie zwiększa te wymagania. Przechowywanie danych w pojedynczej lokalizacji przestaje być ekonomicznie uzasadnione. W odróżnieniu od jeszcze niedawnego trendu centralizacji aplikacji, by zmniejszyć ich koszty i poprawić bezpieczeństwo, koncerny będą zmuszone do agregowania danych w wielu rozproszonych centrach danych, by uzyskać odpowiednio dużą moc obliczeniową.
Kilka dużych firm już teraz zaczęło proces zmian. Przykładowo firma IBM kontynuuje zwiększanie liczby własnych centrów danych na całym Świecie.
Rozwiązania poprzez współpracę, rady miejskie i dostawcy technologii
Rady miast mierzą się obecnie zarówno z wyzwaniami, jak i szansami rozwiązania odwiecznych problemów miejskich za pomocą systemów IoT dużej skali. Większość z przedstawicieli władz, odpowiedzialnych za wdrażanie nowoczesnych technologii, zdaje sobie sprawę z tego, że podległe im działy nie są w stanie prowadzić takich projektów samodzielnie. W grudniu 2016 roku, radni i dostawcy systemów IoT spotkali się w Bostonie, na szczycie Massachusetts Smart Cities, by omówić te problemy i sposoby ich rozwiązania.
- Jeden z przedstawionych przykładów to straty oszacowane przez władze miasta Chicago na około 735 mln dolarów, spowodowane powodziami, jakie nawiedziły miasto w przeciągu ostatnich pięciu lat. Po zdecydowaniu się na rozwiązanie IoT, miejski Dział Innowacji i Technologii (DIT) zgromadził grupę partnerów by zaradzić problemowi. Wśród nich znaleźli się:
- City City Digital, akcelerator rozwiązań Smart City, który łączy ze sobą uniwersytety, korporacje i miasta,
- firmy Microsoft, Senformatics, West Monroe, Opti i AECOM.
- Rozproszone czujniki i obliczenia prowadzone w chmurze pozwoliłyby miastu na monitorowanie zdolności gleby do absorbcji i filtrowania opadów.
Amerykański Narodowy Instytut Standardów i Technologii (NIST) postawił pytanie, jak zintegrować ze sobą platformy pochodzące od wielu dostawców. Przedstawiciele DIT w Chicago powiedzieli, że rozwiązaniem powinny być odpowiednie standardy. Dzięki temu mogliby kupować rozwiązania na przestrzeni lat od różnych producentów, bez obaw o problemy związane z integracją czy konserwacją. Zastępca dyrektora NIST podkreślił potrzebę znalezienia wspólnych idei, gdyż perspektywy władz miast i producentów będą się na pewno różnić. Miasta chcą bowiem zmaksymalizować korzyści płynące z innowacyjnych możliwości oferowanych przez dostawców.
Dostawcy natomiast zgodzili się odnośnie potrzeby współpracy. Wicedyrektor działu inteligentnych społeczności w firmie Verizon skomentował, że nie ma jednego rozwiązania ani dostawcy dla wszystkich technologii. Sposobem dla miast, by w pełni skorzystać na tej sytuacji jest zdobycie konsorcjum partnerów, którzy dostarczą odpowiednie rozwiązania.
Po tym jak producenci nawiążą współpracę ze sobą, a miasta znajdą idealne połączenie technologii, ważne stanie się by pamiętać o tych, którzy będą implementowali wybrane rozwiązania, a w końcu korzystali ze zbieranych danych. Przykładowo miasto Seattle zebrało wszystkich swoich pracowników odpowiedzialnych za IT do jednego działu na początku 2016 roku. Ta reorganizacja pozwoliła wyeliminować nieskoordynowane i nieefektywne działania, wynikające z braku komunikacji pomiędzy dotychczasowymi działami oraz umożliwiła nowo utworzonemu zespołowi przyjęcie strategicznego planu dla miasta. Sprawiła, że poszczególne działy współpracują ze sobą by zidentyfikować rozwiązania wymagające zbierania danych i umożliwić podejmowanie decyzji w czasie rzeczywistym, przy jednoczesnym zapewnieniu transparencji i rozliczalności działań władz Seattle przed mieszkańcami, a bez narażania prywatności żadnych osób.
W końcu, co najważniejsze, jest niezmiernie ważne by w omawianych procesach uwzględnić poglądy tych, którzy odczują wpływ wdrożonych technologii – mieszkańców miasta. Wicedyrektor Amerykańskiej Poczty (USPS) skomentowała, że korzyści płynące z inteligentnych miast i dane zbierane w ramach takich instalacji mogą wydawać się nie mieć sensu dla przeciętnego obywatela. Dodała, że jest bardzo ważne, by prowadzić rozmowy z mieszkańcami, co pozwoli upewnić się, że rozumieją oni, na czym polegają realizowane projekty i w jaki sposób inteligentne miasta mogą im pomóc.
Dyrektor marketingu działu IoT w firmie Harman International podsumował to wszystko twierdząc, że w trakcie budowania inteligentnych miast jest kluczowe, by „umieścić obywatela w środku równania i zapewnić mu takie doświadczenia, by życie w obrębie miasta tworzyło pozytywne wspomnienia i było wygodne.”
Technologie
Pomimo, że jak dało się już zauważyć, implementacje IoT na dużą skalę, które odniosły sukces polegają na wielu współpracujących ze sobą jednostkach i korzystają z różnych technologii, jest możliwe zidentyfikowanie trzech głównych obszarów technologicznych: urządzeń krańcowych (inteligentnych sensorów i aktuatorów), systemów przetwarzania i analizy danych oraz przewodowych i bezprzewodowych łączy internetowych, które je skomunikują. Poniżej przyglądamy się bliżej każdemu z tych trzech obszarów.
Urządzenia końcowe
Internet of Food & Farm 2020 (IoF2020) to niezwykle duży, aktualnie prowadzony projekt IoT. Został pomyślany w celu zbadania potencjału zastosowania technologii IoT na europejskim rynku żywności oraz w rolnictwie. O ile tak jak wszystkie projekty IoT, w dużym stopniu korzysta komunikacji oraz przetwarzania i analizy danych w chmurze, jego specyfiką jest bardzo duża liczba różnorodnych urządzeń krańcowych, które zostały opisane poniżej.
W ramach IoF2020, IoT jest postrzegane jako inteligentna sieć sensorów, aktuatorów, kamer, robotów, dronów i innych połączonych ze sobą urządzeń, które pozwalają uzyskać niezrównany dotąd stopień kontroli i automatyzacji podejmowania decyzji. Celem projektu jest uczynienie precyzyjnego rolnictwa rzeczywistością i podjęcie niezbędnych kroków w stronę zrównoważonego łańcucha produkcji spożywczej, uzyskując przy tym większe plony i lepszej jakości zbiory. Użycie pestycydów i nawozów powinno dzięki temu zmaleć, a ogólna wydajność rolnictwa zostać zoptymalizowana, przy jednoczesnym zapewnieniu większych możliwości śledzenia źródeł produktów spożywczych, co pozwoli poprawić też bezpieczeństwo w przemyśle spożywczym.
Projekt IoF2020 jest częścią planu „Horizon 2020 Industrial Leadership” i jest wspierany przez Komisję Europejską budżetem w wysokości 30 milionów Euro. Celem IoF2020 jest zbudowanie trwałego ekosystemu dla innowacji, który wspomoże rozwój technologii IoT. W podobny sposób w projekt zaangażowani są inni jego uczestnicy, tacy jak dostawcy usług technologicznych, oprogramowania i akademickie instytuty badawcze.
Projekt obejmuje 19 przykładów zastosowań, zorganizowanych wokół pięciu sektorów: gruntów ornych, nabiału, owoców, mięsa i warzyw. Poniżej wymieniono urządzenia krańcowe, stosowane w tych sektorach.
Grunty orne: W Europie, wykorzystanie gruntów ornych wiążę się z rosnącymi wymaganiami i wyzwaniami odnośnie efektywności wykorzystania zasobów, ochrony środowiska, transparentności prowadzonych procesów i optymalizacji łańcucha transportowego. Dlatego też jeden z przypadków użycia IoT polega na wspieraniu rolników w bardziej efektywnym zarządzaniu ich własnością i uzyskaniu lepszej interakcji ze środowiskiem. Przypadek ten pokazuje, jak dane z różnych rodzajów sensorów (wilgotności gleby, zawartości materii organicznej w glebie, klimatu itd.) mogą być wykorzystane do przewidzenia wielkości plonów, określenia stref zarządzania oraz przygotowania map dla zautomatyzowanych i innych maszyn rolniczych (np. określających ile gdzie użyć herbicydów, wody i nawozów). Przykład ten pozwoli także zbadać, jak dzielić dane z innymi uczestnikami łańcuchów transportowych, by zmaksymalizować efektywność procesów.
Urządzenia IoT będą także podłączone do obecnych sieci czujnikowych, takich jak systemy obserwacji ziemi, oraz współpracować z modelami wzrostu zbóż, narzędziami do analizy ilości plonów i adekwatnymi bazami danych.

Ilustracja 2. Wykorzystanie gruntów ornych wiąże się z rosnącymi wyzwaniami i oczekiwaniami; źródło: pxhere
Produkcja nabiału: Aby utrzymać konkurencyjność na światowym rynku, europejscy producenci nabiału muszą poprawić swoje procesy produkcyjne. Projekty skoncentrowane wokół przemysłu mlecznego mają na celu spełnienie tych oczekiwań poprzez połączenie danych z czujników, zbieranych w czasie rzeczywistym z wyposażonych w GPS obroży, wraz z technikami uczenia maszynowego oraz usługami działającymi w chmurze, by tworzyć większą ilość wartości dodanych w łańcuchu produkcji.
Przykładowo, dane odnośnie karmienia krów pozwolą wykrywać ich stany chorobowe na wczesnym etapie. Natomiast możliwość zdalnego kalibrowania sensorów usprawni systemy monitorowania jakości mleka.

Ilustracja 3. Moduł GPS z anteną, bazujący na układzie SiRFStar IV

Ilustracja 4. Produkcja świeżych winogron może zostać usprawniona dzięki technologiom IoT; źródło: pixabay

Ilustracja 5. Zaawansowane maszyny pielące korzystają z systemów wizyjnych do rozróżniania chwastów od warzyw; źródło: Wikimedia
Przetwarzanie i analiza danych
Analiza danych, a ostatnio Big Data, nie jest ani nowością, ani nie ogranicza się do IoT. Jednakże Internet Rzeczy narzuca zmiany w dwóch wymiarach. Niespotykana dotąd ilość danych pochodzi z ogromnych sieci sensorów i nie ma regularnej struktury. Do tego strumienie danych docierają w czasie rzeczywistym, często w nieprzewidywalnych ilościach, w związku z czym trudniej nimi zarządzać i wymagają większej mocy obliczeniowej, niż w przypadku danych wprowadzanych przez użytkownika albo ładowanych z arkuszy kalkulacyjnych.
Jednakże istnieją nowe techniki, które pozwalają poradzić sobie z tymi nowymi wyzwaniami. Przykładowo, klastry Hadoop i powiązane z nimi technologie pozwalają przetwarzać dane w ilościach dotąd niemożliwych do obsłużenia.
Hadoop to otwarte, bazujące na języku Java, środowisko programistyczne, które wspiera przetwarzanie i przechowywanie ekstremalnie dużych zestawów danych na rozproszonych komputerach. Jest częścią projektu Apache, sponsorowanego przez Apache Software Foundation.
Hadoop umożliwia uruchamianie aplikacji na systemach złożonych z tysięcy komputerów i przetwarzanie tysięcy terabajtów danych. Jego rozproszony system plików odpowiada za szybkie transfery danych pomiędzy węzłami, umożliwiając nieprzerwaną pracę nawet jeśli któryś z nich ulegnie awarii. Takie podejście zmniejsza ryzyko katastrofalnej awarii i niespodziewanej utraty danych, nawet w momencie gdy znaczna liczba węzłów przestanie funkcjonować. W konsekwencji Hadoop szybko stał się podstawą systemów przetwarzania Big Data, a więc analiz naukowych, planowania biznesowego i sprzedaży oraz przetwarzania ogromnych ilości danych z czujników z systemów IoT i innych źródeł.
Organizacje mogą wdrożyć komponenty Hadoop i powiązane z nimi oprogramowanie we własnych, lokalnych centrach danych. Jednakże większość projektów korzystających z Big Data wymaga krótkotrwałego wykorzystania dużej mocy obliczeniowej. Tego typu profil użytkowania świetnie sprawdza się w przypadku wysoce-skalowalnych, ogólnodostępnych usług chmurowych, takich jak Amazon Web Services (AWS), Google Cloud Platform i Microsoft Azure. Dostawcy tych rozwiązań często wspierają komponenty Hadoop w ramach swoich podstawowych usług, czego przykładem są instancje AWS Elastic Compute Cloud i Simple Storage Service. Jednakże, na rynku dostępne są też specjalne usługi, zaprojektowane z myślą o zadaniach typu Hadoop, takie jak AWS Elastic MapReduce, Google Cloud Dataproc i Microsoft Azure HDInsight.
Jeśli potraktować Hadoop jako środowisko programowe, to będzie się ono składać z licznych modułów funkcjonalnych. W minimalnej konfiguracji, Hadoop korzysta z Hadoop Common jako rdzenia, dzięki któremu zapewnia niezbędne biblioteki. Inne komponenty to m.in.: Hadoop Distributed File System (HDFS), który pozwala przechowywać dane na tysiącach serwerów, by uzyskać wysoką przepustowość przesyłu danych pomiędzy węzłami; Hadoop Yet Another Resource Negotiator (YARN), który pozwala na zarządzanie zasobami i harmonogramowanie aplikacji użytkownika; Hadoop MapReduce, który dostarcza model programistyczny do radzenia sobie z rozproszonym przetwarzaniem dużych ilości danych, a więc mapowaniem ich i skracaniem do postaci wniosków.

Ilustracja 6. Logo Hadoop; źródło: Flickr
Bezprzewodowa łączność z Internetem
Latarnie uliczne coraz częściej są innowacyjnie wykorzystywane do zapewnienia łączności w obszarach zurbanizowanych. Zgodnie z raportem Ericsson Mobility Report, ruch danych w sieciach mobilnych wzroście 9-krotnie do 2020 roku i obecna infrastruktura telekomunikacyjna mierzy się z problemem tego rosnącego zapotrzebowania z powodu powiększających się trudności ze znajdywaniem nowych miejsc do stawiania stacji bazowych, w gęsto zabudowanym terenie miejskim. Aby obsłużyć rosnący ruch, operatorzy sieci komórkowych przekierowują dane do małych komórek. Szacuje się, że do 2020 roku, 40-50% ruchu będzie operatorów będzie przekazywana za pomocą sieci LTE (4G) i szybkich Wi-Fi. Natomiast jeśli przyjąć, że różni operatorzy będą dzielić między sobą infrastrukturę, ocenia się, że ponad 50% ruchu 4G/5G może zostać przekierowanego do małych komórek.
Te małe komórki typowo były budowane w oparciu o własne maszty, jednakże Siemens i Philips opracowały innowacyjne rozwiązanie, w którym do tworzenia takich komórek wykorzystywana jest inteligentna infrastruktura oświetleniowa. Równomierne i gęste rozmieszczenie latarni w miastach stanowi idealną podstawę do tworzenia sieci niewielkich komórek. W przyszłości, taka spójna sieć pozwoliłaby na wdrożenie systemów autonomicznych pojazdów.
Projekt „Bristol is Open” – szansa na komunikację IoT:Projekt „Bristol is Open” to wspólna inicjatywa Uniwersytetu Bristolskiego i tamtejszej rady miejskiej. W ramach projektu stworzono wyrafinowaną infrastrukturę cyfrową do celów badawczych, rozmieszczoną na terenie miasta. Na sieć składa się pierścień super szybkich łączy szerokopasmowych oraz sieć IoT o topologii kraty, zbudowana w oparciu o nadajniki zamontowane na 1500 latarniach ulicznych na terenie całego miasta. Korzystają one z samoregulujących się, zaawansowanych technologii bezprzewodowych, do zapewnienia komunikacji. Sieć została zaprojektowana z myślą o obsłudze dużej liczby aplikacji, wymagających niewielkiej przepustowości danych, a więc takich jakie można pozyskać np. z czujników.
Sieć umożliwi urządzeniom IoT na wdrożenia w dużej skali, dostarczając narzędzi do testowania dla operatorów sieci, twórców aplikacji i producentów urządzeń. Partnerzy uczestniczący w tym projekcie będą mogli eksperymentować i opracowywać nowe rozwiązania, które miałyby mierzyć się z wyzwaniami nowoczesnego życia. Wśród nich mogłoby się znaleźć wykorzystanie komunikacji M2M czy technologii IoT do kontroli złożonych systemów sygnalizacji ulicznej albo monitorowania zdrowia mieszkańców. W końcu projekt ma na celu stworzenie otwartego, programowalnego miasta, które mogłoby być wykorzystane do opracowywania nowych rozwiązań, poprawiających funkcjonowanie miasta.
Podsumowanie
Nie ma wątpliwości, że Internet Rzeczy ma potencjał do wprowadzenia nowej jakości w wielu dziedzinach przemysłu, rolnictwa, infrastruktury, medycyny i do innych procesów, poprzez wspólne wykorzystanie sieci czujnikowych, agregacji danych i analizy. Jednakże o ile skalowalność jest jednym z kluczowych czynników decydujących o sukcesie, może również stanowić barierę do uzyskania postępu. Duże projekty mogą wiązać się z wieloma problemami technologicznymi i finansowymi, wliczając w to niekompatybilne ze sobą produkty i technologie, brak ekspertów i zasobów potrzebnych do rozwiązania problemów kompatybilności oraz opracowywania nowych rozwiązań, a także procesy testowania i instalacji oraz niedobór środków finansowych i możliwości zarządzania, potrzebnych do skoordynowania i ukończenia wdrożeń.
O ile te wszystkie trudności istnieją, można je pokonać. Potencjalne korzyści motywują wiele organizacji, by te podjęły się wyzwań i zainwestowały w środki potrzebne do osiągnięcia pożądanych celów. Niezależnie czy robią to samodzielnie, czy poprzez zgromadzenie zespołów złożonych z osób i grup posiadających odpowiednie umiejętności. Niektóre organizacje rządowe mogą widzieć się w roli katalizatorów tych procesów, promując interakcje pomiędzy firmami i instytucjami, by zbadać grunt i osiągnąć rezultaty. Tak jak zostało to przedstawione w niniejszym artykule, działania te mogą rozpoczynać się na inicjatywach prowadzonych w skali miasta, a kończyć na projektach na skalę kontynentu, jak np. europejski projekt IoF2020 Internet of Food & Farm, opisany powyżej.
Niezależnie od tego, istnieją dowody, że rozrost aplikacji IoT będzie następował. We wspomnianej na początku artykułu ankiecie Vodaphone stwierdzono, że 67% respondentów będących dużymi firmami lub instytucjami podkreśliło duże zwroty z inwestycji w IoT, podczas gdy 66% wszystkich firm zgadza się, że cyfrowa transformacja nie jest możliwa bez IoT.
Źródła
https://www.linkedin.com/pulse/iot-large-scale-adoption-challenges-sinan-ozmen-pmp
http://www.cmswire.com/cms/internet-of-things/7-big-problems-with-the-internet-of-things-024571.php
http://internetofthingsagenda.techtarget.com/news/450404467/Building-a-smart-city-It-takes-a-village
http://www.uilabs.org/innovation-platforms/cities-infrastructure
https://ec.europa.eu/programmes/horizon2020/en/h2020-section/industrial-leadership
https://www.iof2020.eu/trials/arable/within-field-management-zoning
https://www.iof2020.eu/trials/dairy
https://www.iof2020.eu/trials/fruits
https://www.iof2020.eu/trials/vegetables/added-value-weeding-data
http://searchcloudcomputing.techtarget.com/definition/Hadoop
Raport IOTuk, ‘The future of street lighting’, strona 21. Do pobrania z https://iotuk.org.uk/future-street-lighting-report
Raport IOTuk, ‘The future of street lighting’, strona 23. Do pobrania z https://iotuk.org.uk/future-street-lighting-report
Identyfikacja i rozwiazywanie ograniczeń przyszłego postępu w IoT. Data publikacji: 15 grudnia 2017 r. przez Farnell